Dlaczego tak bardzo nas to dotyka – i jak nie dokładać dziecku (ani sobie)

W ostatnich dniach w wyszukiwarce Google wyraźnie rośnie liczba zapytań o egzaminy: ósmoklasisty, matury, sesje.
To nie przypadek.

Egzamin to nie tylko kartka i długopis. Sami dobrze wiemy, bo przecież nie raz sami tego doświadczaliśmy, a tak naprawdę nadal nam się zdarza, choć czasem nie w formie „testu pisanego na papierze”.

Egzamin to przede wszystkim sytuacja, kiedy ktoś nas ocenia. A warto zaznaczyć, że nasz układ nerwowy traktuje ocenę bardzo serio.

I choć formalnie egzamin zdaje dziecko / nastolatek / student, to dobrze wiemy, że to tylko teoria, bo „egzaminowe” napięcie rozlewa się na cały dom.

Egzamin to stres.

Nawet jeśli „dobrze sobie radzę”

Z perspektywy neurobiologii nie jest naturalnym wydarzeniem. To, jak już wcześniej napisałam, sytuacja oceny, w której jak to z oceną zaczynamy się porównywać, koncentrować się na wyniku oraz na konsekwencjach i co ważne mogą one być realne, ale też wyobrażone.

To moment, w którym „ktoś sprawdza”, „ktoś patrzy”, „coś od tego zależy”. Dla naszego układu nerwowego nie ma większego znaczenia, czy ta ocena dotyczy pracy, szkoły czy kartki papieru. Liczy się jedno pytanie:
czy moje bezpieczeństwo, pozycja albo wartość są w tym momencie zagrożone?

Dlatego egzamin naszego dziecka uruchamia dokładnie te same mechanizmy, co:

• rozmowa z szefem,
• prezentacja projektu,
• bycie ocenianym publicznie,
• poczucie, że „od tego zależy moja przyszłość”.

Dlatego nasze zdanie „to tylko test, spokojnie” nie sprawi magicznie, że mózg naszego nastolatka powie „okej”. Podobnie jak zdanie naszego partnera: „hej, to tylko prezentacja”, nie usunie magicznie z naszego mózgu poczucia, że „to zagrożenie mojego bezpieczeństwa = pozycji w pracy”.

Bo przecież, to dla nas bardzo ważne. I w odpowiedzi na to uruchamia się reakcja stresowa, czyli:

• wzrost poziomu kortyzolu,
• przyspieszony, płytszy oddech,
• napięcie mięśni,
• zwężenie uwagi – czyli przejście w tryb „przetrwać, nie myśleć zbyt szeroko”

To tryb, który ma nas chronić, ale problem polega na tym, że nie jest to tryb sprzyjający myśleniu, analizie i uczeniu się.

Jak to jest z tym stresem?

Badania pokazują, że umiarkowany poziom stresu może działać mobilizująco i podnosić czujność (prawo Yerkesa–Dodsona).

Problem zaczyna się wtedy, gdy stres:

• jest zbyt intensywny,
• trwa zbyt długo,
• jest podsycany presją i lękiem.

Wtedy:

• pamięć robocza zaczyna działać gorzej,
• trudniej jest „wydobyć z głowy” informacje, które tam się znajdują i w momencie spokojnego czasu z łatwością je przywołamy,
• spada elastyczność myślenia,
• pojawia się chaos, czarna dziura, zamrożenie.

Czyli dzieje się dokładnie to, czego najbardziej potrzeba na egzaminie (i np. podczas spotkania z szefem). To moment, w którym nasze dziecko, albo my, zaczynamy mówić: „Wiedziałem to w domu. Teraz nic nie pamiętam”. I to nie jest wymówka (prawda?). To fizjologiczna reakcja naszego przeciążonego układu nerwowego.

I właśnie dlatego tak ogromne znaczenie ma to, co dzieje się wokół – egzaminu, lub np. trudnego wydarzenia zawodowego: w domu, w relacji, w komunikatach, które do siebie wysyłamy, w ogólnej atmosferze.

„Nie stresuj się” – dlaczego to nie działa (i co robi zamiast tego)

No dobrze, dlaczego słowa „nie stresuj się” nie działają? Dla mózgu taki komunikat rzadko brzmi jak wsparcie, chociaż osoba, która go wypowiada najczęściej nie ma złych intencji. Nasz mózg odbiera takie słowa raczej jak: „to, co czujesz, jest niewłaściwe”, albo „nie radzisz sobie tak, jak trzeba” – chociaż w zasadzie nie wiadomo, co to oznacza, to „jak trzeba”.

A stres, co przecież nie jest dziwne, nie znika od „zakazu”, czy jak za dotknięciem czarodziejskiej różdżki. Nie da się go ot tak wyłączyć decyzją (chociaż, można do swojego życia wprowadzić np. ćwiczenia oddechowe, które pomogą nam sobie z nim radzić. Jeśli czujesz, że chcesz spróbować wpadnij na mój kanał na YT: klik)

Co tak naprawdę robią te komunikaty?

Kiedy słyszymy „magiczne zaklęcia”:

• nie stresuj się,
• uspokój się – moje ulubione!
• przesadzasz,

oprócz wszechogarniającej wściekłości i irytacji słyszymy: jesteś z tym sam.

To uruchamia kolejną warstwę napięcia, która objawiać się może wstydem, złością, ale też zwyczajnym poczuciem niezrozumienia. Zamiast regulacji pojawia się zamykanie się w sobie, tłumienie emocji, albo eskalacja np. w wybuchach krzyku, bo ciało zwyczajnie próbuje się pozbyć napięcia.

Co dokłada napięcia przed egzaminem?

Mając w domu osobę, przed którą „wielki dzień” wiemy, że nie jest łatwo. Elektryczność czuć w powietrzu, a my niejednokrotnie nie wiemy, co z tym zrobić, ale też jak pomóc tej osobie. Zanim jednak przejdziemy do tego, „jak”, zastanówmy się, czego nie warto.

Bo jak się nie trudno domyślić, nie tylko sam egzamin dokłada nam napięcia, ale też kontekst wokół niego:

• ciągłe dopytywanie i sprawdzanie – „a umiesz?”, „a to już powtórzone?”,
• porównywanie: „ja w Twoim wieku…”, „a inni, to już pewnie dawno…”,
• komunikaty typu: „od tego zależy Twoja przyszłość”,
• nerwowa, napięta atmosfera w domu,
• dorosły, który sam jest w permanentnym trybie alarmu.

No bo spójrzmy z naszej perspektywy. Przypomnij sobie sytuację, w której ktoś powiedział do Ciebie:

• „nie stresuj się”,
• „uspokój się”,
• „weź się w garść”.

Mogę tak jeszcze wymieniać, ale raczej chcę Cię zapytać, co w Twojej głowie takie zdania uruchamiają? U mnie najczęściej jest to: irytacja, poczucie niezrozumienia, napięcie jeszcze większe niż przed chwilą, no i zdanie: „gdybym umiała się magicznie uspokoić, to bym to przecież zrobiła!”.

W ogóle, jeśli czujesz, że chciał_byś zagłębić ten temat zapraszam Cię do książki Klaudii:

gdzie znajdziesz więcej takich przykładów w odniesieniu do dorosłych.

Jak możemy wspierać? Naprawdę, a nie „zadaniowo”

Przede wszystkim warto zaznaczyć, że dzieci i nastolatki regulują się przez relację. Nie przez argumenty, logiczne tłumaczenia, ani przez „motywujące hasła”.

Reguluje ich nasza obecność, więc to tak naprawdę zadbanie o siebie, automatycznie dba o nasze zestresowane dziecko. Bo jeśli my, dorośli:

• płytko oddychamy,
• chodzimy spięci,
• mówimy szybko i nerwowo,
• jesteśmy niedostępni emocjonalnie…

to nawet nasze najszczersze chęci nie poprawią napięcia w naszym dziecku, bo ono czyta nas i nasze ciało, a nie tylko treść naszego komunikatu. Jeśli jesteśmy w trybie „alarmowym”, to nasze dziecko (i jego układ nerwowy) też.

Więc zaczynamy od: spokojnego siebie, jak zawsze powtarzam to Ty jesteś fundamentem.

1. Zadbaj o klimat, nie o wynik

Badania nad teorią przywiązania pokazują jasno: poczucie bezpieczeństwa zwiększa zdolność uczenia się i radzenia sobie ze stresem.

Dlatego warto wprowadzić do swojego słownika hasło, które będziemy powtarzać jak mantrę: „Jesteś ważna, jesteś ważny niezależnie od wyniku”.

Tylko ważne – to musi być szczere rodzicu. Wyobraź sobie, że Twój partner/partnerka będzie dla Ciebie oschły lub zły, bo źle poszła Ci prezentacja przed Zarządem – dziwne, co?

2. Ogranicz „dopytywanie kontrolne”

Oh, jakie to jest denerwujące! Codzienne dopytywanie:

• „ile już przerobiłaś?”
• „a co będzie, jeśli…?”

takie hasła nie wspierają, serio. Ani nauki, ani relacji – wspierają za to poczucie bycia obserwowanym i ocenianym. Oraz daje do zrozumienia, że „hej, totalnie Ci nie ufam”.

Zamień kontrolę na ciekawość:

• „Czego teraz najbardziej potrzebujesz?”
• „Co byłoby dla Ciebie ulgą dziś wieczorem?”
• „Masz ochotę poćwiczyć razem?”

Wybór należy do Ciebie, to Ty znasz najlepiej swoje dziecko.

3. Reguluj ciało, nie tylko głowę

Stres egzaminacyjny siedzi w ciele, nie w zeszycie. Więc warto dać swojemu dziecku wsparcie, pokazując mu jak sobie poradzić z tym napięciem.

To, co pomaga, to:

• powolny, wydłużony wydech – bo aktywuje m.in. nerw błędny,

możesz np. pooddychać wspólnie z dzieckiem przy tym nagraniu:

• krótki ruch,
• sen – baaardzo ważny, żeby zapamiętać przyswajany materiał,
• mikro-przerwy, ale bez ekranów.

I ważne – już minut spokojnego oddechu realnie obniża poziom kortyzolu. I to nie jest metafora, ani magia. To fizjologia.

4. Uważaj na swoje historie z przeszłości

Często, zupełnie nieświadomie, dokładamy dzieciom własne lęki:

• „jak przypomnę sobie, swoje egzaminy… trauma!”
• „ja bym nie dała rady”
• „matura? to był najgorszy czas w moim życiu”.

Niezły kaliber, co? Chcemy pocieszyć, mówiąc – „Ty jesteś lepszy, Ty sobie na pewno poradzisz”, a dokładamy: „to, co mnie czeka, jest niebezpieczne”.

Na koniec – ważne zdanie

Temat nie jest wyczerpany, ale chciałabym zostawić Cię z takim przemyśleniem.

Egzamin sprawdza wiedzę w danym dniu, nie sprawdza wartości człowieka, jego inteligencji ani tego, co czego go w przyszłości.

Ale tak naprawdę każdy egzamin Twojego dziecka, to egzamin, jaki zdajemy my – dorośli. Czy potrafimy być bezpieczną bazą wtedy, gdy komuś jest trudno. Czy potrafimy wspierać nasze dziecko w momencie, kiedy „nie dowiozło”, „nie zdało”, „nie zdobyło x%”.

O Autorce

Cześć! Jestem Ewa i jestem mamą dwóch córek – to one są moimi największymi nauczycielkami uważności. Z wykształcenia i pasji jestem certyfikowaną absolwentką kursu MBSR (Mindfulness-Based Stress Reduction), trenerką komunikacji i well-beingu. 

Tworzę przestrzeń Korzenie Uważności, w której spotykają się praktyka uważności, relacyjność i bezpieczeństwo. Na co dzień współpracuję z firmami, szkołami i fundacjami, wspierając dorosłych i dzieci w budowaniu dobrostanu, więzi i większej obecności w codziennym życiu.

Uczę, że uważność nie oznacza perfekcji. Jestem normalna – popełniam błędy, mam chwile zwątpienia. Ale coraz częściej wiem, że warto zatrzymać się i zamiast racji wybrać relacje. 

Chcesz porozmawiać?

Jeśli czujesz, że stres, emocje czy trudne relacje przytłaczają Cię na co dzień – możemy spotkać się online. W ramach Uważnych rozmów wspieram w regulacji emocji, redukcji napięcia, budowaniu granic, wprowadzaniu uważności do codzienności oraz w lepszej komunikacji – także tej trudnej i obciążonej emocjami.

To bezpieczna przestrzeń, w której możesz zatrzymać się i odzyskać spokój – bez ocen, za to z uważnością i czułością.